«Εδώ Πολυτεχνείο»: Πώς ένας ραδιοφωνικός σταθμός έσπασε τη σιωπή της δικτατορίας

Ένας αυτοσχέδιος πομπός, φοιτητές στο μικρόφωνο και εκκλήσεις που έφταναν στα σπίτια της Αθήνας. Η ιστορία του σταθμού που συνέδεσε την κατάληψη με την κοινωνία τον Νοέμβριο του 1973.

Ο ραδιοφωνικός σταθμός του Πολυτεχνείου έδωσε στην εξέγερση του Νοεμβρίου 1973 τη δυνατότητα να ακουστεί πέρα από τα κάγκελα της Πατησίων. Με εξοπλισμό που στήθηκε μέσα στο κατειλημμένο ίδρυμα και εκφωνητές τους ίδιους τους φοιτητές, μετέδιδε καλέσματα συμμετοχής και μηνύματα κατά της δικτατορίας. Το «Εδώ Πολυτεχνείο» έγινε το αναγνωριστικό μιας εκπομπής που συνέβαλε στη διεύρυνση της κινητοποίησης, μέχρι την αιματηρή καταστολή της 17ης Νοεμβρίου.

Στις 17 Νοεμβρίου 2026 συμπληρώνονται 53 χρόνια από εκείνη τη νύχτα. Οι ηχογραφήσεις του σταθμού διατηρούν κάτι που δύσκολα αποδίδει ένα γραπτό χρονικό: τον ρυθμό της ομιλίας, την αγωνία και την επιμονή των ανθρώπων που βρίσκονταν στο μικρόφωνο.

Πότε άρχισε να εκπέμπει ο σταθμός του Πολυτεχνείου;

Η κατάληψη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου άρχισε στις 14 Νοεμβρίου 1973, έπειτα από φοιτητικές κινητοποιήσεις εναντίον του καθεστώτος. Είχαν προηγηθεί οι αγώνες για τις ακαδημαϊκές ελευθερίες και οι καταλήψεις της Νομικής.

Στις 15 Νοεμβρίου, ο ραδιοφωνικός σταθμός βρισκόταν πλέον στον αέρα. Οι φοιτητές μπορούσαν να απευθύνονται απευθείας στους ακροατές, μεταφέροντας τα αιτήματα της κατάληψης και καλώντας μαθητές και πολίτες να συμμετάσχουν. Το μήνυμα περνούσε από τον πανεπιστημιακό χώρο στην πόλη.

Πώς κατασκευάστηκε ο αυτοσχέδιος πομπός;

Η λειτουργία του σταθμού στηρίχθηκε στις τεχνικές γνώσεις και στην κινητοποίηση των ανθρώπων της κατάληψης. Στη μαρτυρία της στο ντοκιμαντέρ «Αφιέρωμα στο Ραδιοσταθμό του Πολυτεχνείου», παραγωγής ΕΡΤ το 1984, η Τώνια Μοροπούλου περιγράφει δύο διαδοχικά στάδια.

Ο πρώτος πομπός στήθηκε στον δεύτερο όροφο του τμήματος Φυσικής και είχε περιορισμένη εμβέλεια. Ακολούθησε η κατασκευή δεύτερου πομπού, στο εργαστήριο Τηλεπικοινωνιών του κτιρίου Μηχανολόγων, ο οποίος, σύμφωνα με τη μαρτυρία της, ακουγόταν στην Αθήνα και στον Πειραιά.

Η διατήρηση της εκπομπής απαιτούσε οργάνωση και μέτρα προστασίας του εξοπλισμού. Ο σταθμός είχε γίνει βασικό μέσο επικοινωνίας της κατάληψης και η συνέχιση της λειτουργίας του αποτελούσε προτεραιότητα.

Ποιοι ήταν οι άνθρωποι πίσω από το μικρόφωνο;

Η Μαρία Δαμανάκη και ο Δημήτρης Παπαχρήστος είναι οι φωνές που έχουν συνδεθεί περισσότερο με τις σωζόμενες μεταδόσεις. Στους εκφωνητές συγκαταλέγονταν επίσης η Τώνια Μοροπούλου και ο Μίλτος Χαραλαμπίδης.

Στο ντοκιμαντέρ του 1984, ο Λάμπρος Παπαδημητράκης, ο οποίος συμμετείχε στη λειτουργία του σταθμού και σκηνοθέτησε την εκπομπή, εξηγεί ότι τα κείμενα ήταν στην πλειονότητά τους αυτοσχέδια. Θυμάται, μάλιστα, πως μετέφερε στους εκφωνητές την παρατήρηση ακροατών ότι μιλούσαν πολύ γρήγορα.

Η λεπτομέρεια αποτυπώνει τη σχέση που διαμορφωνόταν με όσους άκουγαν: το μήνυμα έφευγε από το Πολυτεχνείο και οι αντιδράσεις επέστρεφαν στους ανθρώπους του σταθμού.

Πώς έφταναν τα μηνύματα στα σπίτια της Αθήνας;

Για να ακούσει κάποιος τον σταθμό, αρκούσε να συντονίσει τον ραδιοφωνικό του δέκτη. Η εκπομπή μπορούσε έτσι να φτάσει και σε ανθρώπους που δεν βρίσκονταν στους δρόμους γύρω από το Πολυτεχνείο.

Μια χαρακτηριστική μαρτυρία είναι εκείνη της Λένας Πλάτωνος. Η μουσικός περιγράφει ότι στις 16 Νοεμβρίου 1973, ενώ βρισκόταν στο σπίτι της, κατέγραψε την εκπομπή σε κασέτα. Στο αφιέρωμα της ΕΡΤ ακούγεται απόσπασμα αυτής της καταγραφής.

Ο ψυχίατρος Τάσος Ψιμάρας, που διατηρούσε ιατρείο απέναντι από το Πολυτεχνείο, περιγράφει την ανταπόκριση των πολιτών και τη βοήθεια προς τους φοιτητές. Καθώς οι εκφωνητές αντιλαμβάνονταν ότι ο κόσμος τούς άκουγε, οργάνωναν περισσότερο τον λόγο τους.

Τι θέση είχαν τα τραγούδια στις εκπομπές;

Ανάμεσα στις ανακοινώσεις και στις εκκλήσεις ακούγονταν τραγούδια που συνδέθηκαν με την αντίσταση στη δικτατορία. Η Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος καταγράφει, μεταξύ άλλων, το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και τραγούδια της «Ρωμιοσύνης», σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη και ποίηση Γιάννη Ρίτσου.

Η μουσική ενίσχυε το ηθικό και έδινε στους ακροατές έναν ακόμη τρόπο να αναγνωρίσουν και να συμμεριστούν το μήνυμα των συγκεντρωμένων.

Τι ακούστηκε τις τελευταίες ώρες πριν από την εισβολή;

Τη νύχτα της 16ης προς τη 17η Νοεμβρίου, οι εκκλήσεις από το μικρόφωνο συνεχίστηκαν μπροστά στην απειλή της στρατιωτικής επέμβασης. Ο Δημήτρης Παπαχρήστος έχει περιγράψει ότι απήγγειλε τον Εθνικό Ύμνο, πιστεύοντας πως η εισβολή άρχιζε. Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, το άρμα έριξε την πύλη και ακολούθησε η βίαιη εκκένωση του χώρου.

Οι σωζόμενες εκπομπές επιτρέπουν σήμερα να ακούσουμε την εξέγερση μέσα από τις ίδιες τις φωνές της. Πίσω από το «Εδώ Πολυτεχνείο» βρίσκονταν νέοι άνθρωποι που προσπαθούσαν, μέσα σε συνθήκες φόβου, να κρατήσουν ανοιχτή την επικοινωνία με την πόλη.